De chirocefalo del Marchesoni, het kleine kreeftje van het Lago di Pilato

Hoe herken je de chirocefalo del Marchesoni

De chirocefalo del Marchesoni is een kieuwpootkreeftje (Anostraca), dus zonder schild. Hij heeft een langgerekt, bijna cilindervormig lichaam, verdeeld in kop, borststuk en achterlijf; aan het borststuk zitten elf paar aanhangsels, waarmee hij zwemt en ook ademt. Mannetjes en vrouwtjes zijn tussen 9 en 12 millimeter lang.

Twee kenmerken maken hem onmiskenbaar. Het eerste is de kleur, koraalrood. Het tweede is de manier van zwemmen: hij beweegt met zijn buik naar boven en laat zijn aanhangsels heen en weer slaan.

De eitjes zijn bolvormig en hebben een gemiddelde diameter van 0,43 millimeter. Uit het eitje komt een larve, die via opeenvolgende vervellingen stap voor stap de volwassen vorm krijgt.

De soort werd in 1954 voor het eerst waargenomen door Vittorio Marchesoni, directeur van het Instituut voor Plantkunde van de Universiteit van Camerino, tijdens een tocht. In 1957 herkenden Ruffo en Vesentini, die nieuwe exemplaren bestudeerden, hem als nieuwe soort en gaven ze hem de naam van de ontdekker.

Waar leeft de chirocefalo in de Monti Sibillini

De chirocefalo del Marchesoni leeft uitsluitend in het bekken van het Lago di Pilato: nergens anders leeft een populatie. Het is een stenotherme soort, dus aangepast aan omgevingen met lage temperaturen, en dat bindt hem aan het koude water van een hooggelegen meer.

Het Lago di Pilato heeft geen instromende beken. Het ontstaat elk jaar door smeltende sneeuw, meestal tussen mei en juni, en het peil verschilt sterk afhankelijk van de sneeuwval in de winter. In sommige jaren vult het water de hele kom en vloeien de twee bekkens samen in de typische "brilvorm"; in andere jaren blijven de twee meertjes gescheiden, en in droge periodes droogt het meer helemaal op.

Vroeger droogde het meer maar zelden helemaal op, bijvoorbeeld in 1990 en 2002; sinds 2017 is de zomerse droogte echter bijna de regel geworden, met uitzondering van 2018, en in de zomer van 2024 stond het bekken weer helemaal droog. De monitoring door het Park met de Universiteit van Perugia, begonnen in 2018, laat zien dat het meer een steeds tijdelijker karakter krijgt, vooral na 2016. In juni 2026, na een sneeuwrijke winter, had het meer weer de brilvorm, die al ongeveer tien jaar niet meer te zien was geweest.

De chirocefalo overleeft deze schommelingen dankzij zijn eitjes. De volwassen vorm, die zwemt, leeft maar een paar maanden. De eitjes zijn daarentegen taaie cysten: op de bodem en tussen het grind van de oevers gelegd, blijven ze ook droog meerdere jaren levensvatbaar, zolang het sediment niet wordt verstoord, en ze komen uit als de omstandigheden weer gunstig zijn. Het is een strategie die past bij een extreme en onstabiele omgeving, maar ze heeft een grens: als de droogte zich meerdere jaren achter elkaar herhaalt, komt het voortbestaan van de soort in gevaar. Klimaatverandering en veranderingen in de waterhuishouding, ook door aardbevingen, kunnen de droogtes vaker en langer maken.

In het Park leeft ook een tweede, minder bekende endemische chirocefalo: de chirocefalo della Sibilla, die voorkomt in het meertje van de Sibilla.

Wanneer en waar zie je de chirocefalo del Marchesoni

Je kunt de chirocefalo del Marchesoni alleen bij het Lago di Pilato zoeken, en alleen als er water in het meer staat. Zijn levenscyclus volgt die van het meer: in normale omstandigheden zijn de volwassen dieren er van begin juni tot eind september.

De kalender telt echter minder dan de toestand van het bekken. Het meer begint te ontstaan met de dooi, en in een jaar met weinig sneeuw kan het midden in de zomer al droog staan: in 2024 was dat eind juli al zo. Informeer dus voor je naar boven gaat bij het Park naar de toestand van het meer.

Wees ook realistisch in je verwachtingen. De chirocefalo is ongeveer een centimeter groot en de regels schrijven voor dat je het meer op afstand van de oever bekijkt. Een verrekijker helpt om het water te bekijken zonder dichterbij te komen.

Een van de toegangen begint bij Foce di Montemonaco. Het meer ligt hoog: aan het begin van het seizoen kan er nog sneeuw op het pad liggen, en in mei 2025 had je stijgijzers, een ijsbijl en ervaring op alpien terrein nodig om in de buurt te komen. In het bekken van het meer, zone A van het Park, zijn honden niet toegestaan, ook niet aangelijnd. In 2013 heeft het Park ze ook van sommige officiële wandelroutes geweerd, waaronder de E17 van de Capanna Ghezzi naar Foce di Montemonaco en de E15 (Forca di Presta, Vettore, Colle di Montegallo): de regels van elke route staan op de borden bij het begin.

Regels en goed gedrag

Het Lago di Pilato ligt in zone A van het Park, het strikte natuurreservaat. De regels dienen om de eitjes van de chirocefalo te beschermen, die onzichtbaar tussen de stenen liggen en erg kwetsbaar zijn als erop gelopen wordt.

• Blijf uit de buurt van het water. Je komt niet dichter bij de oevers dan de lijn van het hoogste waterpeil, die ter plaatse met een afzetting is aangegeven, ook niet als het bekken laag of droog staat: de eitjes liggen juist daar, tussen het grind.
• Raak het water niet aan. Het Park vraagt je het water niet aan te raken, om de chemische en fysische eigenschappen niet te veranderen.
• Honden en andere dieren. Huisdieren laat je niet uit het meer drinken. In het bekken van het meer, dat zone A is, zijn honden niet toegestaan, ook niet aangelijnd.
• Puinhellingen en paden. Je daalt niet af over de puinhellingen, die kwetsbare ecosystemen zijn, en je verlaat de gemarkeerde paden niet.
• Geen tenten. Wild kamperen en bivakkeren zijn verboden. In het gebied van het meer maken de beschermingsmaatregelen van het Park alleen een uitzondering voor de bivakgrot onder de Gran Gendarme.
• Afval. Je neemt alles mee naar beneden, ook organisch afval.

Als het meer droog staat, kan het Park de hele rand van het bekken afzetten, zoals in 2024 is gebeurd, om te voorkomen dat wandelaars over de bodem lopen. Je mag niet over de afzetting heen.