Valnerina: dorpen, natuur en bezienswaardigheden
De Valnerina is het dal van de rivier de Nera. De rivier ontspringt in de Monti Sibillini, in Le Marche, stroomt door een smal, bochtig berggebied in het zuidoosten van Umbrië, bereikt Terni en mondt bij Orte uit in de Tiber. Het dal is verdeeld over de provincies Macerata, Perugia, Terni en Rieti. De meest bezochte plaatsen zijn Arrone, Ferentillo, Visso en Cerreto di Spoleto, en vanuit het dal ben je snel in Norcia, Cascia en Leonessa. Het is een stuk van de Apennijnen tussen Umbrië en Le Marche met kloven, torens, bruggen en hooggelegen dorpen, met een geschiedenis die met het water verbonden is.
In de middeleeuwen lag het dal aan een belangrijke verbindingsweg, en in de Longobardische tijd was het het hart van het hertogdom Spoleto. Uit die periode stamt de abdij van San Pietro in Valle, bij Ferentillo. In de 16e eeuw ontstond in Preci een belangrijke school voor chirurgie. In maart 1944 vestigde de Brigata Garibaldi "Antonio Gramsci" tussen Arrone, Cascia en Leonessa de eerste bevrijde zone van Italië. Verder stroomafwaarts, richting Terni, bevorderde het water van de Nera in de 19e en 20e eeuw de industriële ontwikkeling. In Papigno staan nog de grote verlaten chemische fabrieken, die Roberto Benigni gebruikte voor de scènes in het concentratiekamp van La vita è bella.
Bezienswaardigheden in de Valnerina
De Cascata delle Marmore is de bekendste plek van de lage Valnerina. De waterval ontstaat waar de rivier de Velino in de Nera valt, met een val van 165 meter in drie delen. Het is geen natuurlijke waterval: de Romeinen maakten hem in 271 v.Chr. om het water van de Velino af te voeren, dat overstromingen en moerassen veroorzaakte. Het kanaal werd aangelegd in opdracht van consul Manius Curius Dentatus. Nu wordt de stroom geregeld met een stelsel van sluizen en bereikt de waterval alleen op vaste tijden zijn volle kracht. Kijk dus voor je gaat naar de tijden waarop het water wordt vrijgelaten. In het park van de waterval zijn zes paden om de vallen vanaf verschillende punten te zien. De Belvedere Inferiore is vlak bereikbaar, terwijl de paden stukken met trappen hebben.
De abdij van San Pietro in Valle ligt op zo'n vijf kilometer van het dorp Ferentillo. Ze werd in de 8e eeuw gesticht door Faroald II, Longobardische hertog van Spoleto, en hoort bij de UNESCO-site "De Longobarden in Italië. Plaatsen van de macht". In het schip is een cyclus romaanse fresco's uit het eind van de 12e en het begin van de 13e eeuw, waarvan de restauratie in 1995 klaar was. De kerk bewaart ook Romeinse sarcofagen. Het voormalige klooster is privébezit en er zit een accommodatie in. De kerk werd na de aardbeving van 2016 gesloten en ging in maart 2017 weer open. Nu kun je haar alleen op verzoek bezoeken.
In het middendeel van het dal, bij Sant'Anatolia di Narco, verbreedt de dalbodem zich tot alluviale vlakten die Canapine heten, naar de hennep (canapa) die er werd geteeld. Niet ver weg ligt Castel San Felice, met de abdij van de Santi Felice e Mauro. Volgens de bekendste legende van het dal bevrijdden twee kluizenaars uit Syrië, Felice en zijn zoon Mauro, de Valnerina van een draak die haar met zijn stank verpestte. Het verhaal zou herinneren aan de drooglegging van het dal door het water te beheersen. Verder naar het noorden kom je bij Vallo di Nera, Borgo Cerreto en Triponzo. Voorbij Preci klim je naar Visso en naar Castelsantangelo sul Nera, waar de rivier ontspringt.
Ook religieus toerisme is belangrijk in de Valnerina, vooral in Cascia en Norcia. De aardbevingen van 2016 troffen het hele gebied. Vraag voor elk monument het best na hoe het er nu mee staat voor je gaat.
Natuur en wandelpaden in de Valnerina
De Nera is 116,2 km lang. De rivier ontspringt bij Vallinfante, een gehucht van Castelsantangelo sul Nera, binnen het Nationaal Park Monti Sibillini. Onderweg krijgt ze verschillende zijrivieren: de Campiano bij Ponte Chiusita, de Corno bij Triponzo, de Vigi bij Borgo Cerreto en de Velino bij de Cascata delle Marmore. Na Triponzo wordt de waterhoeveelheid door de Corno meer dan verdubbeld. Het koele water van de rivier en de zijrivieren voedt ook veel forelkwekerijen.
In de Valnerina Ternana ligt het Parco fluviale del Nera, een beschermd natuurgebied in de gemeenten Terni, Arrone, Montefranco en Ferentillo. Het park volgt de rivier over zo'n 20 km, van de grens tussen de provincies Terni en Perugia tot de Cascata delle Marmore. De Nera trekt kajakkers. In het park van de waterval kun je ook raften, canyoning en hydrospeed doen.
Om te fietsen of te wandelen is er de voormalige spoorlijn Spoleto-Norcia. De lijn werd in 1926 geopend, in 1968 gesloten en is sinds 2014 omgebouwd tot fiets- en wandelpad. Langs de route liggen 19 tunnels en 24 bruggen en viaducten. Het stuk van Spoleto naar Sant'Anatolia di Narco is 17,9 km lang, met 380 meter hoogteverschil. Op de fiets doe je er zo'n 2 uur over, te voet veel langer. De aanbevolen periode is van het voorjaar tot de herfst. Op dit stuk ligt een tunnel van bijna twee kilometer, gevolgd door een afdaling met haarspeldbochten naar de Valnerina. De tunnels zijn niet verlicht, dus je hebt lampen op je helm of fiets nodig. Na de aardbevingen van 2016 en 2017 bleven sommige stukken lang dicht en was de tunnel van Caprareccia in onderhoud: kijk voor vertrek welke stukken begaanbaar zijn. Vanuit Sant'Anatolia di Narco kun je aansluiten op de ciclovia del Nera, een fietsroute die door het dal afdaalt tot de Cascata delle Marmore.
In het hoge dal zijn de Monti Sibillini de belangrijkste bestemming om te wandelen. Voor tochten hoog in de bergen kun je het best beginnen bij de pagina's over de dorpen in de Monti Sibillini.
Overnachten in de Valnerina
Het dal is lang, dus kies je overnachtingsplek op basis van je etappes: de omgeving van de Cascata delle Marmore en Ferentillo in het zuiden, het stuk bij Sant'Anatolia di Narco in het midden, Visso en de Sibillini in het noorden. De accommodaties staan op de pagina's van de afzonderlijke dorpen, zoals Cascia of Castelsantangelo sul Nera.
Eten in de Valnerina
De keuken van de Valnerina draait om truffel, die hier zo gewoon is dat hij in restaurants en trattoria's op het menu staat van het voorgerecht tot sommige desserts. De typischste gerechten zijn strangozzi met zwarte truffel (verse pasta van alleen water en meel), lam met zwarte truffel, forel met zwarte truffel, roerei met truffel en rivierkreeften. Veel gegeten worden ook penne alla norcina, met room, worst en pecorino, en linzensoep van de Lenticchia di Castelluccio di Norcia IGP. Forel komt ook in pastagerechten, bijvoorbeeld in tagliolini met forelfilet.
Streekproducten van de Valnerina
De economie van de Valnerina draait om landbouw, traditionele schapenhouderij, het zoeken naar truffels, forelkweek en het maken van vleeswaren. De norcinerie (slagerijen in de traditie van Norcia) maken salami, capocollo, lonza en andere worsten. Het bekendste product is de prosciutto di Norcia IGP, IGP sinds 1998.
In de Valnerina groeien drie soorten truffel: de zwarte truffel van Norcia (tartufo nero pregiato), de zomertruffel en de wintertruffel. Zwarte truffel, vleeswaren en saffraan gelden als de historische producten van het dal, vooral in het noordelijke deel. Elke februari is in Norcia de Mostra Mercato del Tartufo Nero, de markt van de zwarte truffel.
Er zijn verschillende producten met een keurmerk. Daaronder de farro DOP (spelt) van Monteleone di Spoleto, de linzen IGP van Castelluccio di Norcia en de zuivere saffraan van Cascia. De cicerchia (platte erwt) en de roveja (wilde erwt) van Civita di Cascia zijn Slow Food-presidia. Bij de kazen horen pecorino, de ricotta salata della Valnerina en kazen met zwarte truffel van Norcia en met saffraan uit Cascia. In de Nera leven twee soorten forel, de beekforel en de regenboogforel.
Weer en hoe je in de Valnerina komt
De hoofdweg is de SS 209 Valnerina, 88,69 km lang. Ze begint in Terni en volgt de Nera stroomopwaarts: ze komt langs de Cascata delle Marmore, onder Arrone en Montefranco, gaat door Ferentillo en loopt Le Marche in tot Visso. Daar buigt ze af naar Pieve Torina en sluit bij Muccia aan op de statale 77. In Umbrië is de weg nu een regionale weg, behalve het stuk tussen Sant'Anatolia di Narco en Triponzo, dat hoort bij de statale 685 Tre Valli Umbre. Vanuit Spoleto kom je het dal in via de tunnel van Forca di Cerro.
De belangrijkste toegangswegen zijn:
- Vanuit Rome en Florence: snelweg A1, afslag Orte, verbindingsweg Orte-Terni.
- Vanuit Cesena en Perugia: autoweg E45 tot Terni.
- Vanuit Ancona: via Flaminia richting Spoleto en Terni.
- Vanuit Rieti: autoweg 79.
Met de trein kom je aan op het station van Terni en reis je verder met het openbaar vervoer.
Het stuk tussen Preci en Visso, in het gebied dat door de aardbeving van 2016 werd getroffen, was door een grote aardverschuiving onderbroken. Het is daarna zonder beperkingen weer opengegaan. Kijk voor vertrek naar de weersverwachting, vooral voor tochten in de Sibillini.